Natuur en Zo: Column 'De Groenten van de Graaf'

Natuur en Zo: Column 'De Groenten van de Graaf'

Rob van der Linden schreef de column ‘De Groenten van de Graaf’. Die gaat over de historische hof die bij Slot Schaesberg aangelegd is.

|
Vanuit het keukenraam hadden we destijds, midden jaren zeventig van de vorige eeuw, uitzicht op de kasteelruïne van kasteel Schaesberg. Elke dag wandelde ik met Lester, onze Ierse setter, meerdere malen om dit complex, een rondje van zo’n twintig minuten. Heel wat keren vroeg ik me af hoe dit bouwwerk er ooit had uitgezien. Er stond nog maar weinig overeind waardoor je hiervan geen beeld kon vormen. Internet bestond nog niet en in boeken vond je er niets over. Ik werkte destijds bij de gemeente Schaesberg en een collega en ik vatten het idee op om eens bij de Rijksdienst voor de Monumentenzorg, de huidige Rijksdienst Cultureel Erfgoed, te gaan kijken. Medio 1975 treinden we naar Zeist en we troffen er een ongelooflijke hoeveelheid informatie, bouwtekeningen en foto’s aan. Een deel van de bouwtekeningen en foto’s heb ik toen nabesteld. Het is net alsof zo’n 'bouwval', zo’n ruïne, waar je al zo vaak omheen gelopen bent, opeens gaat leven, zeker als je wat meer leest over zijn bewoners. Op de tekeningen uit 1881 en de foto’s uit 1888, die in opdracht van Monumentenzorg werden gemaakt, zie je in welke luxe deze ‘Schaesbergers’ hebben geleefd. ’s Winters kon er worden gestookt op maar liefst zestien plaatsen. Ruime zalen met grote ramen op het zuiden die zorgden voor veel licht, verschaften een mooi uitzicht op een waarschijnlijk prachtige tuin. Hoe deze hof er ten tijde van de bewoning van het kasteel heeft uitgezien, blijft gissen. Er is niets opgeschreven. Was het alleen een lusthof - een hardstenen poortje ernaartoe doet dit wel vermoeden - of werden er ook groente, fruit en andere zaken die men nodig had, verbouwd. Omdat men destijds nagenoeg volledig zelfvoorzienend was, is dit laatste ook heel aannemelijk.

Tegenwoordig is wat groente betreft alles het hele jaar door ruim voorradig en letten we goed op wat we eten. We weten precies hoeveel eiwitten, suikers, koolhydraten, vetten, vitamines enz. in ons eten zitten. Maar zo’n 300 jaar geleden had men nog nooit gehoord van de ‘schijf van vijf’, een leidraad met betrekking tot gevarieerde en vitaminerijke voeding die zo’n zestig jaar geleden werd geïntroduceerd. Mensen worden nu rond de 80 jaar oud en dat was rond 1600 nog niet de helft! Het was natuurlijk niet alleen de voeding die hierin een rol speelde. Een hoog geboortesterftecijfer trok het gemiddelde flink omlaag. Ook oorlogen en allerhande ziektes en epidemieën die over Europa raasden, eisten een aandeel.

De gewone man begon de dag met pap. Als warme maaltijd, het ‘noenmaal’, at men eenvoudig voedsel met groente en fruit van dat seizoen, aangevuld met peulvruchten, granen en slechts weinig vlees. Alle ingrediënten van het noenmaal werden meestal in een pot of ketel gekookt, als ‘hutspot’ bereid. Bij dit noenmaal werden ook nog pasteien en vlaaien met zoete of hartige vulling gegeten. Alleen bij speciale gelegenheden kwamen er losse stukken vlees op tafel. Het avondeten bestond uit de resten van het middageten, eventueel aangevuld met pap.

De graven van Schaesberg zullen zeker heel wat beter hebben gegeten. Hun bossen en heidevelden die om het kasteel lagen, zorgden voor allerhande wild: herten, hazen, fazanten en konijnen. Op de tekening die door Monumentenzorg in 1881 van de situatie werd gemaakt zien we dat er een groentetuin was, die bereikbaar was via een poortje en de voorburcht. De tuin zal op dat moment in gebruik zijn geweest door de boer die op de voorburcht woonde. Het kasteel zelf, de grafelijke woning, werd namelijk na 1733 niet meer bewoond en nog maar heel af en toe bezocht. Maar ten tijde van de bewoning zullen er ook plantvakken zijn geweest, gevuld met groenten en kruiden uit die tijd. Diverse slasoorten, bonen, linzen en erwten, warmoes, postelein, pastinaak, selderij, prei, ui en witte en gele wortelen. Maar ook knollen, bieten, rapen, die gemakkelijk langere tijd bewaard konden blijven. De meest gangbare kruiden zoals mosterdzaad, dille, peterselie, karwij, hop en hysop zullen ook een plaatsje in deze moestuin hebben gehad.

Wat fruit betreft waren appel, kers maar vooral peer heel geliefd. Alleen dacht men dat ze nauwelijks voedingswaarde hadden. Ze werden gewaardeerd om hun smaak. Het onderhoud zal door een heel ‘tuinteam’ verricht zijn.

Het slot en zijn voorburcht worden herbouwd. Maar niet alleen dat, ook de tuin wordt opnieuw aangelegd. Jacques Nijskens maakte het ontwerp. In twaalf hoven, die ieder hun eigen functie hebben, vinden we terug wat destijds gangbaar was aan bloemen, groenten, kruiden, fruit en nutsplanten. De oude glorie wordt hersteld. Het heeft dan wel een paar eeuwen geduurd maar ze komen weer terug: warmoes, schorseneer, lamsoor, brave hendrik, aardpeer en eeuwig moes, kortom alle groenten van de graaf.

Natuur en Zo

Iedere zaterdag van 09:00 tot 10:00 uur op L1 Radio speciale aandacht voor het Limburgse land. Met elke week een deskundige gast in de studio, reportages over het buitenleven en natuurlijk nuttige tuintips. Tijdens de uitzending kun je natuurlijk bellen met vragen over tuin, balkon of vensterbank. Vragen, opmerkingen of tips? Mail ons via natuurenzo@L1.

Luister L1 Radio via L1.nl/Radio of op FM 95.3 en 100.3. L1 Radio is ook via DAB+ te beluisteren, op kanaal 7A.

Logo 1Limburg

Programma's