Frank Westerman te gast in De Stemming

Frank Westerman te gast in De Stemming

Zondag 8 september

In het net heropende natuurmuseum Naturalis in Leiden is een prominente plaats ingeruimd voor de fossielencollectie van Eugène Dubois. De apothekerszoon uit Eijsden deed in 1891 op Java een ontdekking waarmee hij wereldroem zou vergaren: de eerste rechtop gaande aapmens, de homo erectus.

Dubois en zijn missing link spelen ook een voorname rol in het meest recente boek van Frank Westerman: Wij, de mens. Het is een beschrijving van de zoektocht naar de oorsprong van de mens. De auteur bezocht tal van plekken: Steyl, Eijsden, het Maasdal en het eiland Flores. De Volkskrant omschreef het boek als ‘geschiedschrijving, reportage, drama, beschouwing en niet te vergeten: literatuur’.

Frank Westerman is zondag te gast in het L1-radioprogramma De Stemming. Van 11 tot 13 uur vanuit café Forum, Sint Pieterstraat 4 in Maastricht.

Eerdere titels van hem zijn: De graanrepubliek, Ingenieurs van de ziel, El Negro en ik, Ararat, Stikvallei en Een woord, een woord.

In Forum zal de Maastrichtse boekhandel De Tribune het oeuvre van Westerman te koop aanbieden.

Een fragment uit 'Wij, de mens'

De spits is voorbij, het eerste daluur van de dag breekt aan. Mijn intercity heeft een vertraging van vijf minuten, wat ik opvat als een voorzienige tegemoetkoming aan mijn verlangen naar koffie en proviand.

Ik ben op reportage, maar voor de verandering niet alleen. Sinds kort geef ik les aan de Universiteit Leiden, als gastschrijver. Het is vijfentwintig jaar geleden dat ik voor het laatst in de collegebanken zat; nu sta ik ervoor. Ik ben geen student meer, ik héb studenten. Eenenveertig, volgens de lijst – van wie het gros vaak niet komt opdagen. De rest, de harde kern, zal zich straks om twaalf uur bij me aansluiten. Ze studeren Nederlands, Engels, Frans, humanistiek, pedagogiek, kunstgeschiedenis, filosofie en theologie, al bestaat dat laatste niet meer: het heet ‘religiewetenschappen’.

Ik doceer reportage. Al tijdens mijn eerste college heb ik aangekondigd dat we gaan varen op de Maas. Nu, na vier weken binnen zitten, is het zover. Startpunt en tegelijk ontmoetingsplaats is station Tegelen op de Limburgse Maasoever. Van hetgeen we vanmiddag samen meemaken zal iedere student individueel verslag doen; dit telt mee voor het eindcijfer.

In het gangpad van de inmiddels gearriveerde intercity verschijnt op kniehoogte de neus van een golden retriever, gehuld in een tuigje van witleren riempjes. Het dier is op zoek naar een zitplaats voor een Indisch ogende vrouw die achter hem aan loopt – met in haar ene hand de hondenriem en in de andere een heen en weer tikkende stok.

Samen installeren ze zich: de golden retriever op de vloer aan mijn voeten, het baasje met haar schoudertas op de oranje stoel tegenover mij.

Het is drie dagen voor sinterklaas, ik eet pepernoten. Twee in het vocht drijvende ogen kijken me van onderaf aan. De hond draagt een hesje van dunne stof, als van een wedstrijdatleet. aai mij niet, staat er op de plaats van het rugnummer. Voeren zal wel helemaal uit den boze zijn, dus stop ik het krakende zakje weg.

‘Dank u,’ zegt de vrouw. Op de tast, maar daarom niet minder trefzeker, haalt ze een pak papier uit haar tas. Dan ineens begint haar horloge te praten: ‘Am-ster-dam Cen-traal, ne-gen uur ze-ven.’ Het is de vertrektijd volgens de dienstregeling, maar de snerp van de conducteursfluit laat nog op zich wachten. Omdat ik zelf ook verslag ga doen, haal ik mijn aantekenschrift tevoorschijn. Het is een soepel zwart boekje met de voorgedrukte regel: In case of loss, please return to... As a reward: $... Niet nu.

Ik sla het schutblad om en krabbel wat woorden neer over de golden retriever, de pepernoten, het spraakhorloge. Als ik weer opkijk zit de vrouw tegenover me te lezen. Het pak papier op haar schoot blijkt een inktloos boek. Haar vingertoppen bewegen telkens naar elkaar toe, dan weer van elkaar af. Braille lezen is een tweehandige bezigheid, iets als breien zonder pennen, zonder wol. Ik verwonder me. Over blindlezen, blindreizen, blindvaren. Over het brailleschrift. Over geleidehonden. Nee, dit zeg ik verkeerd. Over de symbiose tussen mens en dier.

Verslaggeving, heb ik mijn studenten gezegd, komt voort uit verwondering. Waar je ook verslag van doet, je kunt er in gedachten altijd een opgewekt ‘Moet je horen!’ aan vooraf laten gaan. Soms is je boodschap zo urgent dat je daar niet eens de adem voor hebt. ‘We hebben gewonnen!’ roep je dan uit, als je een ijlbode bent die vanuit Marathon in Athene komt aanhollen.

Ik informeerde wie er aan hardlopen deden. Of zij beseften dat hun sport voortkwam uit nieuws brengen. Van koerier naar courant naar krant. Wij zijn gaan rennen, anders dan de hazen of de vossen, omdat we wat te vertellen hebben. Waar het op aankomt is dit: je hebt iets gezien of gehoord of geroken en wilt dit overbrengen aan wie er niet bij was. Taal is het medium. Zesentwintig letters en een handvol leestekens, niets meer en niets minder.

Elke reporter zou zich moeten voelen als een kind dat naar huis holt om aan mama te vertellen wat voor bijzonders het heeft meegemaakt. Dat dwingt tot korte zinnen, ordening, het belangrijkste eerst. Maar van die methode ben ik afgestapt. De werkelijkheid is te weerbarstig voor haastwerk. Zij is te krom om recht te praten, te geplooid om glad te strijken, te ongerijmd voor een limerick.

‘Vertel het daarom aan een kind,’ zei ik tegen mijn studenten. Ik zocht een krijtje maar vond een stift. Het schoolbord achter me bleek een whiteboard. ‘Een kind kijkt niet alleen met zijn ogen. Het weet dat de belangrijkste dingen onzichtbaar zijn.’

In de collegezaal rook het zurig. Ik liet een raam openzetten en hing ondertussen een landkaart op. Een van Indonesië, het eilandensnoer van Sumatra tot Papoea-Nieuw-Guinea. De zeempjes voor het wissen van de stiftsporen bleken tegelijk ook magneten – dat kwam goed uit.

Heen en weer lopend voor de Javazee besprak ik mijn programma voor de wekelijkse werkcolleges tussen nu, oktober 2016, en de kerstvakantie. ‘We beginnen bij het begin,’ hoorde ik mezelf zeggen. ‘Begin’ mocht je letterlijk nemen. Ik stond zelf op het punt een lange reportage te gaan schrijven, maar ik had nog bijna niets. Alleen het idee dat ik wilde najagen, in het wild, en het beoogde jachtgebied.

Ik nodigde mijn studenten uit mee te werken aan het ontwerp. Als collectief zouden we de grote lijnen schetsen, wat betekende dat we samen aan de wieg van een nieuw boek stonden. Dit boek.

In de praktijk, ging ik voort, stellen we ons op als rechercheurs die op een zaak zijn gezet. Dit houdt in: vermoedens natrekken, getuigen horen, mogelijke scenario’s uitwerken, hardop nadenken over achterliggende motieven. En ook: sporenonderzoek doen op de plaats delict. Was er een lijk? Dat was er. ‘lb1’ stond er op het teenlabel.

‘Wie van jullie heeft gehoord van de Floresmens? Homo floresiensis?’ Ik liep te hard van stapel. Maar gelukkig had ik de kaart opgehangen. ‘Flores, het eiland?’ De Indonesische archipel telt volgens The World Factbook van de cia 17.508 eilanden. Ruwweg duizend daarvan zijn bewoond.

Heel Indonesië is islamitisch, maar ten minste één eiland is overwegend hindoeïstisch (Bali), één protestants (Ambon) en één katholiek (Flores). Mijn hand gleed over de Gordel van Smaragd: ‘Sumatra, Java, Bali, Lombok, Soembawa, Flores... Met hier, tussen Bali en Lombok, de Wallacelijn.’ Ik leek verdomme wel een aardrijkskundeleraar. De Wallacelijn noch zijn naamgever Alfred Russel Wallace bracht een rimpel van herkenning teweeg. Dit was de oudste universiteit van Nederland, sedert 1575, maar mijn collegereeks viel onder letterkunde en er had zich geen enkele bètastudent aangemeld. Opnieuw deed ik een paar stappen achteruit voor een aanloop, die ditmaal begon bij Charles Darwin, On the Origin of Species, 1859.

De Stemming

Iedere zondag live vanuit café Forum, Sint Pieterstraat 4 in Maastricht van 11:00 tot 13:00 uur op L1 Radio. Herhaling maandag 20:00 tot 22:00 uur.

Alle fragmenten en hele uitzendingen van De Stemming zijn te beluisteren op L1.nl/Stemming
De Stemming is er ook als podcast.

Kom langs of luister L1 Radio via L1.nl/Radio of op FM 95.3 en 100.3. L1 Radio is ook via DAB+ te beluisteren, op kanaal 7A.

Logo 1Limburg

Programma's